Εισαγωγή στην πρώιμη δημώδη νεοελληνική λογοτεχνία (απαρχές – 1453)

 Τέλη 11ου – 1453: η Βυζαντινή αυτοκρατορία εισέρχεται σε μακρά περίοδο κρίσης

Διαμόρφωση Νέου Ελληνισμού – δύο παράγοντες:

α) το Βυζάντιο περιορίζεται σε περιοχές που κυριαρχεί το ελληνικό στοιχείο

β) ανάπτυξη εθνικής συνείδησης λόγω των αντιθέσεων με τους Φράγκους

Παρουσιάζονται ξανά οι λέξεις «Έλλην» και «γένος»

Αρχή νεοελληνικής γραμματείας

Ο Λ. Πολίτης θεωρεί πως η «δημώδης γραμματεία/λογοτεχνία» της υστερομεσαιωνικής εποχής αποτελεί την πρώτη φάση της «νεοελληνικής» γραμματείας/λογοτεχνίας. Ως αρχή της νεοελληνικής λογοτεχνίας θεωρεί το έργο του Διγενή Ακρίτη (1ο μισό 11ου μάλλον)

Δημώδης λογοτεχνία: δηλώνεται η έντεχνη (προσωπική) λογοτεχνική παραγωγή λόγιων συγγραφέων. Η γλώσσα γραφής είναι λαϊκότερη, με ιδιωματικά στοιχεία και πλησιάζει την ομιλουμένη.

Χαρακτηριστικά δημώδους γραμματείας/λογοτεχνίας

1. Ανωνυμία.
2. Γραπτή μορφή αρχικής σύνταξης (υπήρχε προφορική παράδοση, αλλά μεταδίδονται γραπτά).
3. Χρήση δημώδους γλώσσας (μεικτή γλώσσα, λόγια και λαϊκά στοιχεία).
4. Ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος, ανομοιοκατάληκτος (τονισμένη 6η ή 8η και 14η συλλαβή, τομή μετά την 8η) (η ομοιοκαταληξία εισάγεται στα μέσα 14ου στο έργο του Σαχλίκη).
5. Γόνιμος διάλογος ανάμεσα στη βυζαντινή Ανατολή και τη λατινική Δύση (κοινά στοιχεία κατά τον 12ο: ταυτόχρονη εμφάνιση έμμετρης ηρωικής αφήγησης, δημώδης γλώσσα, συγγενικό μυθοπλαστικό υλικό. Η διασταύρωση αυτή δίνει δημιουργήματα της Κρητικής λογοτεχνίας, όπως ο Ερωτόκριτος)

ΠΕΡΙΟΔΟΛΟΓΗΣΗ

Η πολιτική ιστορία χρησιμοποιεί ως τομή το 1453. ΟΜΩΣ στη λογοτεχνία αυτό δε μπορεί να γίνει αφού η περίοδος ανάμεσα στον Διγενή και τον Ερωτόκριτο είναι ενιαία.

Βυζαντινά χρόνια: 2 παραδόσεις, λόγια και δημώδης

Η δημώδης χρησιμοποιεί τη λαϊκή γλώσσα. Πολλοί μελετητές τοποθετούν εδώ την αφετηρία της νεοελληνικής γραμματείας, διότι εμπεριέχει στοιχεία της μεταγενέστερης «καθαυτό» νεοελληνικής λογοτεχνίας (Πολίτης, Δημαράς, Vitti).

Με ορόσημο το 1453 η δημώδης γραμματεία πριν θα ορίζονταν ως «βυζαντινή» και έπειτα ως «μεταβυζαντινή».

Απόψεις νεοελληνιστών:

• Εμμ. Κριαράς: 1200-1700 μ.Χ. «υστεροβυζαντινή» ή «υστερομεσαιωνική» ή «πρωτοελληνική»
• Ηλ. Βουτιερίδης & Φ. Μπουμπουλίδης: 1453-17ος «μεταβυζαντινή» λογοτεχνία, εδώ εντάσσεται και η Κρητική
• Π. Μαστροδημήτρης: εντάσσει επίσης στη «μεταβυζαντινή» την Κρητική λογοτεχνία
• Σ. Αλεξίου: επισημαίνει πως ο όρος «μεταβυζαντινή» υποδηλώνει εξάρτηση από το Βυζάντιο, υποβαθμίζοντας το αναγεννησιακό στοιχείο.
• Γ. Σαββίδης: 1509 Απόκοπος Μπεργαδή είναι η αρχή της νεοελληνικής λογοτεχνίας

Απόψεις βυζαντινολόγων:

Χρησιμοποιούν τομές για τη λογοτεχνία αντίστοιχες με αυτές της βυζαντινής ιστορίας (πρώιμη, μέση, ύστερη) και τη διακρίνουν σε «πρωτοβυζαντινή», «μεσοβυζαντινή», «υστεροβυζαντινή» και «μεταβυζαντινή».

* Σημειώσεις από το βιβλίο: Σ. Αθήνη, Χ. Δανιήλ, Σ. Σταυρακοπούλου, Νεοελληνική Φιλολογία από τις απαρχές ως τον 18^ο αιώνα, ΕΑΠ, Πάτρα. 2005